Giới khoa học bất ngờ tìm ra hợp chất quý trong loại gia vị quen thuộc tại Việt Nam có tiềm năng ức chế UT
Không chỉ là loại gia vị tạo nên hương vị đặc trưng cho nhiều món nướng của đồng bào vùng cao Tây Bắc, cây mắc khén còn đang trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của giới khoa học.
Mới đây, các nhà nghiên cứu tại Việt Nam đã phân lập thành công một hợp chất hoàn toàn mới từ loài cây này, đồng thời ghi nhận nhiều hoạt tính sinh học đầy triển vọng, bao gồm cả khả năng tác động trực tiếp lên các tế bào ung thư trong môi trường thử nghiệm.
Đối với người dân các dân tộc vùng núi phía Bắc, mắc khén từ lâu đã được ví như “linh hồn” của ẩm thực truyền thống. Chỉ cần đem rang thơm rồi giã nhỏ, loại hạt này sẽ mang đến mùi vị vô cùng đặc biệt cho các món thịt nướng, cá nướng hay các loại nước chấm như chẩm chéo.
Tuy nhiên, ít ai biết rằng đằng sau hương thơm đặc trưng dùng trong nhà bếp ấy lại là một kho tàng các hợp chất tự nhiên phong phú mà các nhà khoa học đang khát khao tìm kiếm.
 |
|
Hạt mắc khén được dùng làm gia vị phổ biến ở các tỉnh miền núi phía Bắc. |
Mắc khén có tên khoa học là $Zanthoxylum\ rhetsa$, một công thần thuộc họ Cam. Trong các bài thuốc y học cổ truyền, hầu như bộ phận nào của cây cũng có giá trị dược liệu. Quả mắc khén với vị cay đắng, tính ấm thường được dùng để kích thích tiêu hóa và giảm chứng đầy hơi. Trong khi đó, phần vỏ thân và vỏ rễ lại xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị bệnh thấp khớp, hỗ trợ đường ruột hoặc tẩy giun.
Chính những kinh nghiệm thực tế được lưu truyền qua nhiều thế hệ này đã mở đường cho các nhà khoa học đi sâu vào phân tích cấu trúc hóa học của cây.
Trong một đề tài nghiên cứu mới đây do PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Vân cùng các cộng sự tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên thực hiện, nhóm đã tiến hành bóc tách và phân tích kỹ lưỡng các bộ phận từ lá, quả cho đến vỏ thân của cây mắc khén. Kết quả thu được rất khả quan khi họ phân lập được tổng cộng 28 hợp chất hóa học khác nhau.
Đặc biệt nhất, nhóm nghiên cứu đã tìm ra một hợp chất hoàn toàn mới, chưa từng được công bố trong bất kỳ tài liệu khoa học nào trên thế giới. Hợp chất này sau đó đã được đặt tên là Zanthorhetsavietnamese, nhằm lưu lại dấu ấn của nền khoa học và tài nguyên thực vật bản địa Việt Nam trên đấu trường quốc tế.
Trong giới hóa dược, việc tìm ra một chất mới luôn là cột mốc quan trọng vì nó mở ra những hướng đi mới cho việc bào chế thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khỏe sau này.
Cơ sở khoa học về khả năng kháng ung thư và những chặng đường phía trước
Trước đây, giới khoa học thế giới cũng từng chứng minh cây mắc khén sở hữu các nhóm chất sinh học quý như alkaloid quinoline, flavonoid, coumarin, lignan và triterpenoid. Đây đều là những hoạt chất có khả năng chống oxy hóa cao, giúp kháng viêm, diệt khuẩn và ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm.
Tiếp tục mạch nghiên cứu đó, các nhà khoa học Việt Nam đã xác định thêm được các chất tiềm năng khác trong cây mắc khén như nitidine, hesperidin cùng hệ thống tinh dầu đa dạng. Các thử nghiệm ban đầu cho thấy nhóm chất này thể hiện khả năng kháng khuẩn, kháng nấm mạnh, đồng thời có độc tính giúp tiêu diệt một số tế bào ung thư thực nghiệm.
Mặc dù vậy, các chuyên gia y tế cũng đưa ra lời khuyến cáo nghiêm túc rằng các kết quả trên mới chỉ dừng lại trong phạm vi phòng thí nghiệm. Điều này hoàn toàn không có nghĩa là việc ăn trực tiếp mắc khén hay sử dụng hạt mắc khén như gia vị hàng ngày có thể chữa khỏi hoặc phòng ngừa được bệnh ung thư ngoài thực tế.
Trong quy trình phát triển và sản xuất thuốc, việc một hoạt chất hoạt động tốt trên đĩa nuôi cấy tế bào mới chỉ là bước đi chập chững đầu tiên của một hành trình dài hơi và vô cùng nghiêm ngặt. Để một hợp chất từ thiên nhiên trở thành viên thuốc điều trị hoặc sản phẩm chăm sóc sức khỏe, giới chuyên môn sẽ phải mất nhiều năm nữa để đánh giá hàng loạt yếu tố bao gồm: cơ chế tác động chi tiết, khả năng hấp thu và đào thải của cơ thể, mức độ độc tính, hiệu quả thực nghiệm trên động vật và cuối cùng là các đợt thử nghiệm lâm sàng khắt khe trên cơ thể người.
Trong giai đoạn tiếp theo, nhóm nghiên cứu dự kiến sẽ mở rộng khảo sát sâu hơn các công dụng chống oxy hóa, giảm đau, tăng cường hệ miễn dịch cũng như đo lường độc tính cấp của các chất chiết xuất từ mắc khén.
Việt Nam vốn là quốc gia có hệ thực vật phong phú bậc nhất khu vực, và những phát hiện như thế này từ cây mắc khén một lần nữa chứng minh giá trị thầm lặng của nguồn tài nguyên bản địa chưa được khai phá hết, mở ra hy vọng về các sản phẩm y tế chất lượng mang thương hiệu Việt trong tương lai.
Hoa Ly
Theo Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo (Đăng: 03/07/2026 | 16:40)
